Pomza Nedir ?
Pomza (halk arasında Ponza da denir)… yani Latince adıyla pumicite sanıldığının aksine bir taş değil, çok gözenekli ve donmuş volkanik lavların en üstünde oluşan hafif bir camdır. Volkanik bölgelerde ani soğumasından dolayı kristalize olmaya zamanı olmayan pomza, katılaşma anında içinde çözülen buhar aniden salınır ve püskürerek kendine özgü gözenekli yapıyı meydana getirir. Türkçe’ de sünger taşı, topuk taşı, hışır taşı, nasır taşı ve köpük taşı gibi isimlerle de bilinir.
Nasıl Oluşur ?
Yer kabuğunun derinliklerinde, bazaltın kısmi olarak erimesiyle oluşan magma cepleri bulunmaktadır. Çok yüksek basınçta bu magma normal koşullarda sıvı ya da gaz olabilecek tüm maddeleri emer. (H2O, CO2, F) Zaman içerisinde, bu magma cepleri üzerindeki basınç, depremlerin etkisiyle azalır. Deprem olduğu vakit, volkanik bir patlama başlar ve bu gazlar magmanın içinden püskürür. Gazların serbest kalmasıyla magmanın yapışkanlığı çok hızlı şekilde artar ve katılaştırma ısısı yükselir. Böylece magma köpürür, parçalara ayrılır ve pomza taşı diye bildigimiz maddeyi oluşturur. Bu madde kraterden havaya çok büyük bir gaz patlamasıya fırlayarak çevreye savrulur.
Nasıl Oluşur ?
Volkanik oluşumlarda asidik magma bazik magmaya nazaran daha viskoz olup
yüksek miktarda silis içerir. Bazik magmanın sıvı olduğu sıcaklıklarda asidik magma
katı halde bulunur. Bu nedenle volkanik aktivitelerin durduğu zamanlarda magma
akışı da durarak asidik kayaç ve kütleler oluşur. Bu olay, bir volkanın genel aktivite
karakteristiğini sergiler (Gündüz, 2005). Basıncın artmasıyla asidik malzeme ile
birlikte magmadaki erimiş gazlar patlamalar şeklinde bacadan püskürmeye başlar
(Şekil 2.2). Ani basınç serbestleşmesi ve ani genleşmeleri oluşturur. Bu esnada
bünyede uçucu bileşenlerin ani olarak kaçmasına neden olur. Uçucuları takiben,
arkada kalan erimiş küresel parçalar, atmosferle temas eder etmez hızla soğurlar.
Böylelikle pomza oluşur ve volkan aktivitesi sonrasında genellikle volkan krateri
zamanla bir krater gölü şekline dönüşebilmektedir. Burada pomza oluşumunu
kontrol eden faktörler;
• Püskürme süresi,
• Ara süreler,
• Magma ısısı,
• Magmadaki erimiş gaz miktarı,
• Püsküren malzemenin soğuma zamanıdır.
Nevşehir Madenciliği
Kapadokya’nın merkezinde yer alan Nevşehir ili sahip olduğu tarihi, kültürel ve
doğal miraslardan dolayı ülkemizin ve Dünyanın önemli turistik merkezlerinden
birisi konumundadır. Peri bacaları gibi doğal mirasların oluşmasında olduğu gibi
tarihi ve kültürel mirasların varoluşunda, bölgenin sahip olduğu jeolojik yapının rolü
oldukça önemlidir. Bölgenin morfolojik yapısı Erciyes, Hasandağı, Acıgöl ve Güllüdağ’ın
püskürttüğü lav ve küllerin oluşturduğu yumuşak tabakaların milyonlarca yıl
boyunca yağmur ve rüzgâr tarafından aşındırılmasıyla ortaya çıkmıştır. Peribacaları
gibi ilginç yüzey şekillerinin yanı sıra, kayalara oyulan yeraltı şehirleri, kiliseler ve
yaşam alanları geçmişte olduğu gibi günümüzde de bölgenin doğal ve kültürel
merkezlerden biri olmasını sağlamıştır.
Pomzanın Yapısal Özellikleri
Genelde açık renkli olup beyazdan, kreme kadar değişen renklerde olmasına
rağmen nadiren mavi, gri yeşil, kahverengi ve siyah renklerde de gözlenir. Oluşumu
sırasında bünyedeki gazların ani olarak bünyeyi terk etmesi ve ani soğuması
nedeniyle, makro ölçekten mikro ölçeğe kadar sayısız gözenek içeren volkanik
bir kayaçtır (Şekil 2.15). Pomza agrega örnekleri makroskopik özellikleri itibarıyla
incelendiğinde, süngerimsi ve boşluklar içeren bir yapıda olduğu gözlenir. Agrega
tanelerinde, var olan boşlukların bir kısmının açık gözenek, bir kısmının da kapalı
gözenek karakterinde olduğu gözlenir. Mikroskobik olarak yapılan incelemelerde
agrega yapısının volkanik cam olduğu belirtilmektedir (Gündüz, 2005). Pomzalar
oldukça boşluklu bir yapıya sahip olup, boşluk dağılımının genelde homojen bir
dağılım gösterdiği gözlenmektedir. Kayaç içerisindeki boşluklar şekilsiz ve belirli
bir yönlenme gösterebilmektedir. Bu yönlenme aynı yönde uzunlamasına gelişmiş
bir dizilim şeklinde olabilir (Gündüz, 2005). Gözenekler arası genelde bağlantısız
boşluklu olduğundan, permeabilitesi düşük, ısı ve ses yalıtımı oldukça yüksektir.
Bu özelliği pomza agregalarının ağırlıklı olarak hafif yapı malzemesi sektöründe
kullanılmasının en önemli nedenlerinden biridir
POMZANIN TARİHÇESİ
Pomza Taşının bilinen en eski referansı MÖ 1. yy da Vitruvio’ya ait mimari özete dayanmaktadır. Vitruvio yığınları sudan hafif bu nedenle de yüzücü olarak tanımlar. Ayrıca suyu emmediğini ve hijyenik olduğunu da belirtir. Eski romalılar zamanında , pomza taşı çoğunluka termal banyoların ve tapınakların yapımında kullanılmıştır. Bu eserleri bugün bile halen görülebilir. Bu dönemlere ait en belirgin örnekler Roma Pantheonu ve İstanbuldaki Ayasofya Kilisesidir. O dönemlerden sonra pomza taşı 1800 lerde Almanyanın coblens bölgesinde tekrar ortaya çıkmıştır. Pomza taşının yapı malzemesi olarak kullanılması 1851 yılında California’da başlamıştır. O zamandan günümüze 15 eyalete ve 103 çalışma alanına yayılmıştır. Geçtiğimiz 20 yıl içerisinde teknolojinin gelişmesi ve çevresel bilince ulaşılması pomza taşının kullanımını ve bir çok sektöre yayılmasını sağlamıştır.